
zdj. Karolina Jóźwiak
Kluczową postacią tego spektaklu jest Widmo (Małgorzata Niemirska), jego pierwowzorem zaś – babcia reżysera, Leokadia Tomaszewicz, Polka pochodząca z Nowogródczyzny. Po 1939 roku region ten znalazł się w granicach Związku Radzieckiego, a Leokadia większość życia spędziła na sowieckiej Białorusi. W jej bibliotece zachowało się dwutomowe wydanie „Lalki” Prusa z 1897 roku, jedna z niewielu książek pozwalających rodzinie utrzymać kontakt z językiem polskim. Stało sobie na uboczu, obok Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej i innych dzieł literatury światowej, którą – dziwnym trafem – reprezentowały wyłącznie rosyjskie książki (Gorki, Puszkin, Czechow, Dostojewski). Przetrwało nawet wojnę, podczas której pradziadek reżysera, żeby przeżyć, palił najpierw pieniądze, a później książki. Dlaczego oszczędził Prusa, nie wiadomo.
Jako że w spektaklu Wokulski zamiast sklepu prowadzi Muzeum Sztuki Współczesnej Wojny, Widmo przynosi tam ów rodzinny egzemplarz „Lalki”, chcąc go sprzedać. Rzecki (Piotr Siwkiewicz) wycenia oba tomy, zauważając ołówkowe podkreślenia i wyrwaną stronę z portretem autora. Ten ostatni szczegół można potraktować jako zapowiedź koncepcji Iłynczyka i Gorana Injaca, którzy zamiast po prostu inscenizować powieść Prusa, proponują własną jej lekturę, wykorzystując do tego właśnie figurę babci reżysera. Nie odtwarzają przy tym jej rzeczywistego stosunku do książki, lecz na podstawie jej biografii i doświadczeń tworzą postać Widma/czytelniczki, za pośrednictwem której wydobywają z „Lalki” trzy interesujące ich tematy: miłość, kapitalizm związany z wojną oraz patriarchat. Każdemu z nich nadają współczesny wymiar, konstruując spektakl na zasadzie palimpsestu, spod którego nieustannie przebija rzeczywistość naszych czasów.
Pierwszym z tych wątków jest miłość, a ściślej – wyobrażenia na jej temat. Iłynczyk z Injacem przypisują swojej bohaterce sposób czytania „Lalki”, w którym na pierwszy plan wysuwa się historia wielkiego, niespełnionego uczucia. Można w tym dostrzec zarówno tradycję romantyczną, jak i echo sowieckiej edukacji, skupionej na uniwersalnych problemach ludzkiego życia, z pominięciem niewygodnych tematów politycznych. Widmo utożsamia się więc z prezesową Zasławską, której dawna miłość do stryja Wokulskiego stanowi w powieści tragiczne odbicie relacji Stanisława i Izabeli. Przywdziewa jej kostium, poucza Izabelę (Marta Ojrzyńska), próbuje wpływać na jej decyzje, chce ufundować kamień upamiętniający własne niespełnione uczucie, a słynną kwestię o tym, że największą zbrodnią na świecie jest zabicie miłości, wygłasza z niemal komiczną egzaltacją.
Problem w tym, że trudno wskazać moment, w którym Wokulski zakochuje się w Izabeli. Spotkawszy ją w muzeum, przypomina sobie jedynie, że widział ją przed wojną. Później dowiaduje się o bankructwie Łęckiego i próbuje zbliżyć się do jego rodziny, choć sam przyznaje, że nie potrafi nazwać swoich uczuć miłością, nie wykluczając nawet pragnienia zemsty. Widmo nie dopuszcza jednak do siebie myśli, że wielkiego uczucia mogłoby tu w ogóle nie być. Niezadowolone z pierwszej rozmowy bohaterów, próbuje wyreżyserować ją na nowo, wymuszając odpowiednie spojrzenia, pauzy i wzajemną fascynację. Rzecki kwestionuje tymczasem taką interpretację, przypominając, że „Lalka” jest przede wszystkim powieścią o kapitalizmie, a historie miłosne po prostu lepiej się sprzedają.
Współczesna warstwa tej historii odsłania zresztą spotkanie dwojga ludzi, którzy właściwie nie mają ze sobą nic wspólnego. Z jednej strony stoi Wokulski – znakomicie grany przez Marcina Bosaka – bezwzględny biznesmen, odważny aż do granic ryzyka i potrafiący wykorzystać każdą okazję. Z drugiej – pretensjonalna stara panna, absolwentka historii sztuki i prawdopodobnie genderowej podyplomówki na UW (cóż za pyszna satyra na współczesną humanistyczną edukację), dorabiająca sobie oprowadzaniem po muzeum bogatych „żon Konstancina”, zainteresowanych raczej salonami niż sztuką. Wokulski jest nią zafascynowany, choć nie potrafi znaleźć z nią wspólnego języka. Im bardziej Izabela pozostaje niedostępna, tym mocniej pragnie ją zdobyć, wykorzystując pieniądze, wpływy i pozycję społeczną. Stopniowo dostrzega jednak beznadziejność zarówno swojego położenia, jak i przyjętej strategii.
W świecie interesów Wokulski radzi sobie natomiast doskonale, zwłaszcza że wojna nie jest dla niego katastrofą, lecz okazją do pomnażania majątku. Dorobił się na niej fortuny, a kiedy jego wieloletni wspólnik Aleksiej Władimirowicz Suzin (Mariusz Drężek) obejmuje wysokie stanowisko w strukturach rosyjskiej władzy w okupowanym kraju, otwierają się przed nim kolejne możliwości. Suzin staje się kimś na kształt gubernatora, reprezentującego interesy imperium w Polsce, a uporczywe podkreślanie jego otczestwa – Władimirowicz – przywodzi na myśl Władimira Putina. Wokulski nie ma najmniejszych skrupułów, żeby nadal robić z nim interesy. Warszawskim elitom proponuje więc udział w spółce zajmującej się dostawami dla rosyjskiej armii. Oficjalnie chodzi o handel tkaninami, w rzeczywistości zaś o produkcję wszystkiego, co potrzebne do prowadzenia wojny: od mundurów, namiotów i bandaży po kamizelki kuloodporne i inne wyposażenie wojskowe. Patriotyczne deklaracje arystokracji szybko ustępują miejsca rozmowom o spodziewanych zyskach.
Wspomniane już Muzeum Sztuki Współczesnej Wojny jest również częścią tego przedsięwzięcia. Antywojenne instalacje i performanse służą tu swoistemu artwashingowi, pozwalając milionerowi bogacącemu się na konfliktach zbrojnych występować w roli wrażliwego mecenasa sztuki. Na jego usługach pozostaje Szuman (Waldemar Barwiński), współczesny artysta produkujący modne, konformistyczne dzieła, takie jak czaszki z Rwandy pokrywane srebrem czy instalacja z włosów kobiet z różnych obszarów objętych wojną. Cudze cierpienie staje się materiałem artystycznym, a następnie towarem, którego wartość wyznacza rynek. Szuman zajmuje się również kreowaniem wizerunku swojego sponsora, pisząc jego biografię jako historię człowieka niezwykłego, pełnego dramatycznych doświadczeń i wewnętrznych sprzeczności. W końcu, schlebiając megalomanii milionera, sadza go w rycerskiej zbroi na srebrnym koniu, przygotowując mu miejsce w historii. Trudno nie pomyśleć przy tej okazji o staraniach o Pokojową Nagrodę Nobla dla Donalda Trumpa. Nawet osobista biografia Wokulskiego staje się więc przedsięwzięciem artystyczno-biznesowym, mającym zapewnić mu miejsce w zbiorowej pamięci. Zresztą niemal wszyscy są tu w jakiś sposób umoczeni. Warszawskie elity marzą o dochodowych kontraktach, panie z towarzystwa – o balach w ambasadach i znajomościach z ludźmi władzy, Izabela zaś, z właściwą sobie intelektualną pretensjonalnością, objaśnia bogatym kobietom rzekomą wartość eksponatów. Każdy znajduje tu dla siebie jakieś zajęcie i każdy okazuje się do czegoś przydatny.
W tym świecie ludzi robiących interesy ze współczesną Rosją szczególne miejsce zajmuje Widmo, którego pierwowzorem jest przecież Leokadia Tomaszewicz. Jako Polka przez większość życia pozostawała ona obywatelką Związku Radzieckiego, znała więc imperialną władzę z perspektywy tych, którym została narzucona. I tu ujawnia się znaczenie palimpsestowej konstrukcji spektaklu: historia sowieckiej Białorusi nakłada się na rzeczywistość współczesnej Rosji, a doświadczenie babci Iłynczyka pozwala spojrzeć na imperium inaczej niż oczami Wokulskiego i jego wspólników. Dla nich Rosja jest przede wszystkim źródłem zysków, dla niej – imperium, które podporządkowuje sobie całe narody, odbierając ludziom wolność, ojczyznę, a nierzadko również życie. Wszystko to smutne, zwłaszcza dziś, gdy „Europa nie ma Napoleona”.
Trzecim tematem, który Iłynczyk i Injac wydobywają z powieści Prusa, jest patriarchat, a zwłaszcza jego zdumiewająca odporność na upływ czasu. Dobrym przykładem jest tu stosunek Wokulskiego do Weroniki (Agata Różycka), młodej kelnerki, która dorabia prostytucją, choć marzy o karierze tancerki. Wokulski postanawia jej pomóc, ale na własnych warunkach: proponuje naukę szycia, nie przejmując się jej marzeniami, za to doskonale wiedząc, że jego wojenne interesy wymagają rąk do pracy. Pod pozorem dobroczynności próbuje więc uczynić z dziewczyny tanią siłę roboczą.
Najciekawiej jednak wątek patriarchatu rozwija się w „teatrze” Izabeli. Wszystko zaczyna się od ingerencji Widma, które zmusza ją do przyjęcia roli powieściowej Łęckiej i odegrania jej do końca. Izabela odpowiada własnym przedstawieniem, angażując do niego pozostałe kobiety. Za kanwę spektaklu obiera historię rzekomej kradzieży lalki baronowej Krzeszowskiej (Katarzyna Herman) przez Helenę Stawską (Anna Gajewska), czyniąc z niej swoistą pułapkę na myszy, zastawioną na Wokulskiego i pozostałych przedstawicieli warszawskiego establishmentu. Powstaje osobliwy paradoks: żeby obnażyć patriarchalne przekonania współczesnych mężczyzn, kobiety muszą przebrać się za swoje dziewiętnastowieczne poprzedniczki. Panowie nie potrzebują kostiumów, bo mentalnie wciąż tkwią w tamtej epoce. Zaproszeni do udziału w historii dwóch samotnych kobiet, otrzymują władzę ich sądzenia i szybko ujawniają swoje rzeczywiste poglądy. Padają propozycje odebrania Stawskiej dziecka, zesłania, przymusowego leczenia psychiatrycznego Krzeszowskiej, a nawet sterylizacji. Wokulskiemu przypada rola Klaudiusza, pozostali zaś, gorliwie uczestnicząc w sądzie nad kobietami, sami dostarczają argumentów przeciwko sobie. Co ciekawe, Izabela również nie wychodzi z tej próby bez szwanku. Krzeszowska zarzuca jej bowiem wykorzystywanie własnego cierpienia do celów artystycznych, a więc właściwie to samo, co można zarzucić Szumanowi i jego antywojennym instalacjom. W finale przedstawienia dochodzi do rozcięcia tytułowej lalki, we wnętrzu której widnieje napis „Made by Wokulski”. Izabela każe mu go osobiście odczytać, ujawniając jego współodpowiedzialność za patriarchalny porządek. Wokulski, któremu powierzono rolę sędziego, sam okazuje się osądzanym.
Najciekawsze jest jednak to, że cała ta sytuacja wynika z ingerencji Widma, które od początku darzy Wokulskiego szczególną sympatią i próbuje naginać powieściową rzeczywistość do własnych wyobrażeń. Tymczasem Izabela buntuje się przeciwko narzuconej jej roli, a jej przedstawienie obraca się przeciwko protegowanemu Widma. Wokulski otrzymuje więc szansę skonfrontowania się z własnymi błędami nie dzięki zamierzeniom swojej protektorki, lecz wbrew nim. Można w tym dostrzec również osobisty wymiar spektaklu Iłynczyka, który, opowiadając historię Wokulskiego, zdaje się korzystać nie tylko ze znajomości „Lalki”, ale i z życiowych doświadczeń swojej babci, zwłaszcza jej wiedzy o miejscu kobiet w patriarchalnym świecie. Nie wiadomo, czy ta lekcja odmienia Wokulskiego, ale w końcowych scenach zaczyna on inaczej patrzeć na siebie. Kiedy Szuman sadza go na srebrnym koniu, nie rozpoznaje już siebie w heroicznym obrazie przygotowanym przez artystę. Zamiast wielkiego bohatera dostrzega Don Kichota, który zmarnował życie, uganiając się za wyidealizowaną kobietą. W ostatnim obrazie spektaklu stoi dumny i smutny na murze muzeum, w miejscu zajmowanym wcześniej przez Widmo. To ono próbowało dotąd kierować jego historią, teraz zaś Wokulski pozostaje sam – bez wyobrażeń swojej protektorki i heroicznego wizerunku stworzonego przez Szumana. Nie wiadomo, co zrobi dalej, ale przynajmniej nie musi już odgrywać żadnej z narzuconych mu ról.
Co do rzemiosła – na osobne uznanie zasługuje scenografia Justyny Elminowskiej, mocno inspirowana znajdującym się nieopodal Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Początkowo wydaje się przewidywalna i mało ciekawa, ale to wrażenie okazuje się mylące. W miarę rozwoju spektaklu ujawnia się bowiem, jak przemyślana i pojemna jest to przestrzeń. Wystarczy odpowiednie ustawienie postaci i światło Siarheia Rylki, żeby za każdym razem nabierała innego charakteru. Dopiero w działaniu widać, jak dobrze została zaprojektowana. Sama adaptacja należy do najlepszych, jakie pojawiły się w polskim teatrze ostatnich lat. Poszczególne motywy są konsekwentnie rozwijane i mocno zakorzenione w powieści Prusa, choć nie zawsze w sposób oczywisty. Dobrym przykładem są tu srebra Izabeli, sprzedane z powodu bankructwa. Trafiają na przetop, a następnie na rwandyjskie czaszki, by w finale powrócić w fantastycznej postaci srebrnego konia, na którym Szuman fotografuje Wokulskiego w elementach – srebrnej, a jakże – zbroi. U Prusa Wokulski kupuje srebra, żeby uratować je dla Izabeli, u Iłynczyka – dla zysku, podobnie zresztą jak zapewne wiele innych (konia z jednego kompletu sreber rodowych przecież się nie wytopi). Kiedy więc w powieści bohater mówi Izabeli, że kupił je dla zysku, kłamie, żeby zbić ją z tropu. W spektaklu powiedziałby prawdę, gdyby ta scena się w nim pojawiła.
Aktorsko jest naprawdę bardzo dobrze. O znakomitej roli Marcina Bosaka już trochę napisałem, dorównuje mu jednak Marta Ojrzyńska. Jej Izabela jest wyniosła i antypatyczna, a życiowe rozgoryczenie i brak pomysłu na życie ukrywa pod maską znudzonej, wyzwolonej intelektualistki. Ożywia się właściwie tylko wtedy, gdy dostrzega okazję do uwolnienia swoich resentymentów. I tu chyba najbliżej jej do Wokulskiego, który w pewnym momencie niemal się do podobnych uczuć przyznaje. Ciekawy jest również Suzin Mariusza Drężka, którego ostentacyjna swoboda i skłonność do błazenady znakomicie współgrają z pozycją bohatera. Jedna z koleżanek powiedziała mi, że nie kupuje jego Suzina, bo jest zbyt głośny i za bardzo „hop do przodu”. Mnie się jednak wydaje, że właśnie w tej przesadzie tkwi siła kreacji Drężka. Suzin nie musi zabiegać o niczyje względy ani szczególnie przejmować się tym, jak jest odbierany. Może sobie pozwolić na każdą ekstrawagancję, ponieważ za jego zachowaniem stoi realna władza. Im bardziej więc szarżuje, tym wyraźniej widać, jak niebezpieczny jest to człowiek. Wśród ról drugoplanowych warto wymienić Agnieszkę Wosińską (Kazimiera Wąsowska) i Annę Gajewską (Helena Stawska), przede wszystkim jednak Katarzynę Herman, która jako baronowa Krzeszowska skradła mi serce. Z figury podwójnie przefiltrowanej przez patriarchalną wrażliwość potrafi wydobyć nie tylko jej kobiecość, ale i tragedię matki, która dopiero co straciła dziecko. Zapamiętam też Agatę Różycką, która z pazurem i przekonująco połączyła kilka postaci, jakie przyszło jej tu zagrać.
Pozostaje jeszcze Małgorzata Niemirska, której Widmo początkowo przypomina Lavinię Penniman graną przez Maggie Smith w „Placu Waszyngtona” Agnieszki Holland. Ona jednak była tylko niegroźną starszą panią, która nie potrafiła odróżnić własnych romantycznych wyobrażeń od rzeczywistości. Widmo Iłynczyka stopniowo wyzwala się z tej figury. W miarę rozwoju trzech opowieści – o miłości, wojnie i patriarchacie – spod komicznej maski egzaltowanej czytelniczki wyłania się kobieta o znacznie bogatszym doświadczeniu i przenikliwszym spojrzeniu na świat. Jej romantyczne złudzenia nie przeszkadzają jej rozumieć natury rosyjskiego imperializmu, dostrzegać przemocy w relacjach między kobietami a mężczyznami ani próbować wpływać na postępowanie Wokulskiego. Nie sposób przy tym zapomnieć, że Niemirska była kiedyś Lidką z „Czterech pancernych i psa”, jednym z najbardziej rozpoznawalnych wcieleń młodej dziewczyny w opowieści o polsko-radzieckim braterstwie broni. Tym bardziej przewrotne jest to, że po sześćdziesięciu latach występuje w spektaklu bezwzględnie rozprawiającym się z mitologią rosyjskiego imperium. Iłynczyk, czyniąc z babci jedną z głównych postaci spektaklu, składa jej osobisty hołd, ale zarazem ryzykuje sprowadzenie jej do figury służącej opowiedzeniu własnej historii. Niemirska nie pozwala jednak, by tak się stało. Jej Widmo, dzięki swojej wiedzy, doświadczeniu i mądrości, okazuje się ostatecznie kimś znacznie więcej niż lalką w rękach mężczyzn.