Nora w „Norze”? – o filmie „Wartość sentymentalna” Joachima Triera

 

Zdj. materiały prasowe dystrybutora

Wszystko rozpoczyna się od ataku paniki, którego główna bohaterka filmu, aktorka Nora (Renate Reinsve), dostaje tuż przed wejściem na scenę podczas premierowego pokazu swojego najnowszego spektaklu. To, kogo gra i w czym, ma tu fundamentalne znaczenie, kieruje bowiem naszą uwagę na główny temat filmu, potwierdzając bądź nie – nasze co do niego przeczucia. Scena staje się prologiem opowieści, choć Joachim Trier od razu myli tropy, odkrycie więc jego właściwych intencji, o ile w ogóle są konkretne, wymaga niemałego trudu. Spróbujmy się z tym zmierzyć.

Gdy Nora (ach, od razu imię literacko znaczące!) w końcu wychodzi na scenę, jest moment, w którym mamy okazję przyjrzeć się bliżej jej spektaklowi. Scena zastawiona drabinami w połączeniu z XIX-wiecznymi kostiumami sugeruje jakiś rodzaj symbolicznego skandynawskiego realizmu, będącego często podstawą nowoczesnego odczytania tego rodzaju klasyki. I tu od razu można wpaść w pułapkę reżysera: aktorka Nora gra w XIX wiecznej sztuce, z pastorem (jej partner ma koloratkę), a więc pewnie Ibsen albo Strindberg. Nie jest to jednak takie proste. Jej bohaterka bowiem wypowiada za chwile słowa, które komplikując całą sprawę, wraz z przedstawieniem nagle się urywają. Mówi najpierw: „obiecałeś mnie uratować, ale popchnąłeś mnie w płomienie”, po czym zwraca się do pastora: „wpuściłam twoje dzieci do domu, mimo to, że świadczyłeś przeciwko mnie”.
 
O ile pierwsza kwestia z powodzeniem mogłaby pochodzić z dramatów słynnych Skandynawów, o tyle druga jest już raczej luźnym odwołaniem do wspomnianej później w rozmowie z Ojcem (Stellan Skarsgard) „Medei”. Z tej perspektywy, panika Nory byłaby zatem rezultatem, nie tylko zwykłej aktorskiej tremy, ale też (a może przede wszystkim) – efektem ponownego mierzenia się (i to na oczach ludzi) z zakorzenioną w patriarchalnej kulturze Norwegii rolą społeczną, niosącą przekleństwo już w samym mitycznym imieniu bohaterki filmu, oraz rolą indywidualną, symbolizowaną tu przez osobliwie pojmowaną postać Medei, a więc kobiety, która dla mężczyzny poświęciła wszystko, zostając przez niego bezwzględnie zdradzoną. Jako że tym mężczyzną okazał się jej ojciec, słynne dzieciobójstwo trzeba by tu postrzegać w kategoriach świadomego (bądź nie) niepodejmowania macierzyństwa, jako kary na ojcu – „jest w tobie bardzo wiele gniewu, samemu się żyje bardzo ciężko”.
 
Co ciekawe, gdy Nora odmawia Ojcu zagrania jego matki a swojej babci (a tak naprawdę samej siebie), ten powtarza schemat z mitu o Medei, biorąc sobie (tak jak Jazon) za „artystyczną” żonę, hollywoodzką „księżniczkę” (Elle Fanning). Zmusza to pośrednio Norę do konfrontacji z zaplątanym w jej życie mitem, na którą w pewnym momencie filmu zdecyduje się już świadomie. Decyzje podejmie znów dzięki fikcyjnemu przecież z zasady scenariuszowi, który okazuje się nie tylko jej opowieścią, ale też prawdopodobnie – tego się nie dowiadujemy expresis verbis – świadectwem, że ojciec był w jej życiu obecny, bardziej niż jej się wydawało. Jako że już raz stracił kobietę swego życia (matkę), postanowił nie dopuścić do tego drugi raz, zaklął więc wszystko, co chciał powiedzieć /przekazać Norze – w sztukę (scenariusz), bo tylko w taki sposób mogła ona dopuścić do siebie jego perspektywę. Pięknie tę pokoleniową sztafetę babcia-ojciec-Nora oddaje krótki moment, w którym twarz Nory przechodzi płynnie w twarz ojca i na odwrót. Finałem całości jest przepiękna sekwencja spojrzeń ojca i Nory, którzy bodaj pierwszy raz na siebie patrzą, zauważają się i komunikują.
 
Dla mnie ten film jest więc również o potędze sztuki, która jest nam niezbędna, bo często staje się jedyną platformą porozumienia, i to w momencie, w którym relacje wydają się już kompletnie nie do uratowania. Moment, w którym Nora sobie to uświadamia, jest podobny do sceny z „Hamneta”, w której Agnes, oglądając sztukę męża, dodatkowo w niej występującego, doznaje podobnego rozpoznania. W obu przypadkach przynosi ono katharsis i jakiś promyczek nadziei, że wzajemne zrozumienie nie jest mrzonką, ani jakąś tam wartością sentymentalną. Jest wartością samą w sobie – realne i dostępne, choć bolesne i niełatwe.
 
Ps. Tekst ten został napisany w marcu tego roku, przed Oscarami 2o26 na FB i na prośbę czytelników opublikowany tutaj, dziękuję, że mnie czytacie! 
Kategorie: , | |

Dyskusja i pisanie komentarzy zostały zakończone..